Türkiye’de Enerji Yoğunluğunun Sektörel Dönüşümle İlişkisi: Hizmetler Sektörü Payı Üzerinden Uzun Dönem Bir Analiz

Özet

Bu çalışma, Türkiye’de enerji yoğunluğunun 2000–2022 dönemindeki uzun dönem dinamiklerini kişi başına gelir ve ekonomik yapının sektörel bileşimini temsilen hizmetler sektörünün toplam katma değer içindeki payı üzerinden analiz etmektedir. Enerji yoğunluğu, bir birim ekonomik çıktı başına tüketilen enerji miktarı olarak ele alınmış; enerji verimliliği ve sürdürülebilir büyüme tartışmaları açısından önemli bir gösterge olarak değerlendirilmiştir. Çalışma, enerji yoğunluğunun tek bir ekonomik dönem altında sabit katsayılarla açıklanmasının Türkiye gibi kriz ve şoklara açık ekonomilerde sınırlı kalabileceği varsayımından hareketle, olası yapısal kırılmaları ampirik olarak test etmeyi amaçlamaktadır. Analizde ilk aşamada Bai–Perron çoklu yapısal kırılma testi uygulanmış ve enerji yoğunluğu serisinde 2001, 2008, 2018 ve 2020 yıllarında belirgin yapısal kırılma noktaları tespit edilmiştir. Bu kırılmalar, sırasıyla finansal kriz sonrası yeniden yapılanma süreci, küresel finans krizinin yansımaları, kur şoku ve maliyet baskıları ile salgın dönemindeki ani daralma koşullarıyla uyumlu bir görünüm sunmaktadır. Ardından Zivot–Andrews birim kök testi ile serilerin durağanlık özellikleri değerlendirilmiş; enerji yoğunluğu ve hizmetler payının kırılma altında düzeyde durağan, kişi başına gelirin ise düzeyde durağan olmadığı görülmüştür. Bu bulgu, farklı bütünleşme derecelerinin birlikte ele alınabildiği ARDL sınır testi yaklaşımının kullanılmasını metodolojik olarak uygun kılmıştır. ARDL sınır testi sonuçları, enerji yoğunluğu ile kişi başına gelir ve hizmetler sektörünün payı arasında uzun dönemli bir eşbütünleşme ilişkisi bulunduğunu göstermektedir. Bununla birlikte uzun dönem katsayıları beklenen yönde (negatif) olmakla beraber istatistiksel olarak anlamlı değildir; bu durum, enerji yoğunluğunun uzun dönem seyrinin yalnızca gelir ve sektörel kompozisyon üzerinden “doğrudan” açıklanmasının sınırlı olabileceğine işaret etmektedir. Buna karşılık hata düzeltme modeli, kısa dönem sapmaların uzun dönem dengeye güçlü ve hızlı biçimde döndüğünü ortaya koymaktadır. CUSUM ve CUSUMSQ testleri de model parametrelerinin örneklem boyunca istikrarlı olduğunu desteklemektedir. Bulgular, enerji verimliliği politikalarının kriz dönemleri ve maliyet şoklarını dikkate alan esnek bir çerçevede tasarlanması ve sektörel dönüşümün verimlilik yatırımlarıyla tamamlanması gerektiğine işaret etmektedir.