Akhenaton Tek Tanrıcılığında Tanrı Aten’in Niteliği
Article Sidebar
Main Article Content
Özet
Antik Mısır dininin politeistik ve ritüel merkezli yapısı içinde Akhenaton’un (MÖ 1353-1336) gerçekleştirdiği dinî devrim, din ve insanlık tarihinin en önemli ve dikkat çekici reformlarından biri olarak ele alınmaktadır. Aten’in tek ilah olarak yüceltilmesi, putperestliğin reddi bu minvalde tanrıların kült merkezlerinin tasfiyesi, isimlerinin yazıtlardan silinmesi ve ibadetlerinin yasaklanması Aten inancının tek tanrıcı bir inanç biçimi olarak değerlendirilmesinin önünü açmıştır. Bazı araştırmacılar Atenizm’in mahiyeti ile ilgili mutlak tek tanrıcı değerlendirmesinde bulunurken bazıları da Atenizm’i henoteist bir inanç biçimi olduğunu savunmaktadır. Bu çalışma, Aten kültünün geleneksel Mısır çok tanrıcılığı içindeki konumu ve tek tanrıcılık tartışmaları etrafında şekillenen farklı yaklaşımlar ışığında yeniden tahlil etmeyi amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda, Akhenaton’un dinî devriminin geçtiği siyasi ve dinî aşamalar irdelenecektir. Sonrasında Akhenaton öncesi ve Akhenaton sonrası dönemde Tanrı Aten’in ilahi mahiyeti konusunda benzerlikler ve farklılıklar mukayese edilecektir. Makalemiz Antik Mısır özelinde gerçekleşen tek tanrıcı tartışmalarına katkıda bulunmayı hedeflemektedir. Çalışmada Aten inancı Dinler Tarihi disiplininin tarihsel- fenomonolojik yöntemi ile ele alınarak, olay ve olgular derinlemesine incelenmekte ve analiz edilmektedir.
Article Details
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Referanslar
Aldred, Cyril. Akhenaton King Of Egypt. London: Thames & Hudson, 1988.
Alıcı, Mustafa. Evrimci Politeizm-Devrimci Monoteizm; Erken Kültürlerde Yüce Varlık Fikrine Etnolojik ve Fenomonolojik Yaklaşımlar. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2013.
Allen, James P. “The Natural Philosophy of Akhenaten”. Religion and Philosophy in Ancient Egypt. New Haven: Yale Egyptological Seminar. Department of Near Eastern Languages and Civilizations. The Graduate School. Yale University, 1989, 3-89.
Allen, James P. “Two Altered Inscriptions of the Late Amarna Period”. Journal of the American Research Center in Egypt 25 (1988), 117-126.
Assmann, Jan. Mısırlı Musa: Batı Tektanrıcılığında Mısır’ın İzi. çev. Bozkurt Leblebicioğlu. İstanbul: İthaki Yayınları, 2016.
Assmann, Jan. The Mind of Egypt. trans. Andrew Jenkins. New York: Metropolitan Books, 1996.
Barta, Miroslav. “Egyptian Kingship During Old Kingdom”. Experiencing Power Genarating Outhority: Cosmos, Politics and Ideology of Kingship in Ancient Egypt and Mesopotomia. ed. Jane A. Hill, Philip Jones- Antonio J. Morales. Universty of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology Philadelphia. University of Pennsylvania Press: United Stated of America, 2013, 257-283.
Bojano, Mojsov. Osiris: Deat and Afterlife of a God. United Kingdom: Blackwell Publishing, 2005.
Breasted, James Henry. A History of Egypt. London: Holder & Stoughton, 1921.
Brisch, Nicole (ed.). Religion and Power: Divine Kingship in the Ancient World and Beyond. The Oriental Institute of The Universty of Chicago Oriental Institute Seminars No 4. Chicago: The Universty of Chicago, 2008.
Budge, E. A. Wallis. The Gods of the Egyptians or Studies in Egyptian Mythology. volume I. London: Methuen and Co, 1904.
Budge, E. A. Wallis. Antik Mısırda Ölüm ve Sonrası Yaşam ve Tanrılar. İlya İzmir Yayınevi: İzmir. Beşinci Baskı, 2015.
Cerny, Jaroslov. Ancient Egyptian Religion. Westport: Greenwood Press, 1952.
Çınar, Aynur. “Antik Toplumlardan Tek Tanrılı Dinlerde “Tanrı’nın Nûru”: Nûr 35. Âyet Temelinde Karşılaştırmalı Bir Yaklaşım”. Prof. Dr. Mustafa Yıldırım’a Armağan. ed. Sevim Aslan- Aynur Çınar- Aynur Kurt. Ankara: Sonçağ Akademi, 2024, 233-265.
David, Rosalie - Antony E. David. A Biographical Dictionary of Ancient Egypt. London: Seaby, 1992.
Devi, Savitri. A Son of God: The Life and Philosophy of Akhnaton, King of Egypt. Supreme Grand Lodge of the Ancient and Mystical Order Rosae Crucis. California: Philosophical Pub. House, 1946.
El-Aswad, El-Sayed. “Archaic Egyptian Cosmology”. Anthropos 1/3 (1997), 69–81.
Eliade, Mircea. Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2000.
Frankfort, Henry. Kingship and the Gods. A Study of Ancient Near Eastern Religion as the Integration of Society & Nature. London: The University of Chicago Press, 1948.
Goldwasser, Orly. “The Essence of Amarna Monotheism”. In.t Dr.w: Festschrift für Friedrich Junge. ed. H. Sternberg and G. Moers. Göttingen: Seminar für Ägyptologie und Koptologie, 2006, 267-279.
Hart, George. The Routledge Dictionary of Egyptian Gods and Goddesses. London: Routledge, 2005.
Henryk, Zimoń. “Wilhelm Schmidt's Theory of Primitive Monotheism and Its Critique within the Vienna School of Ethnology,” Anthropos 1/3. Anthropos Institut, 1986, 243-260.
Hornung, Erik. Akhenaten and the Religion of Light. trans. David Lorton. Ithaca and London: Cornell University Press, 1999.
Kemp, J. Barry. The City of Akhenaten and Nefertiti: Amarna and its People London. Thames and Hudson, 2012.
Krauss, Rolf. “Akhenaten: Monotheist? Polytheist?” Bulletin of the Australian Centre for Egyptology. Sydney: bas. Southwood Press 11 (2000), 93-102.
Kurhan, Mürüvvet. “İmparatorluk Tanrısı Amon”. Ankara: Belleten 59/226 (1995), 449-582.
Laboury, Dimitri. “Aten vs Amun: Religious Politics and Political Religion under Tutankamun and His Father, Akhenaten”. Tutankhamun: Discovering the Forgotten Pharaoh. ed. Simon Connor ve Dimitri Laboury. Liège: Presses Universitaires de Liège, 2020, 238-244.
Luft, H. Ulrich. “Religion”. The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt. volume 3. ed. Donald B. Redford. New York: Oxford University Press, 2001, 139-145.
Mackintosh, Robert. “Monolatry and Henotheism” Encyclopaedia of Religion and Ethics. ed. James Hastings. Vol: 8. Edinburg: T. & T. Clark, 1915, 810-811.
Moret, Alexandre. The Nile and Egyptian Civilization. trans. M. R. Dobie, London: Routledge and Kegan Paul, 1927.
Montserrat, Dominic. Akhenaten: History, Fantasy and Ancient Egypt. Routledge. London and New York: Taylor & Francis Group, 2000.
Murnane, William Joseph - Edmund S. Meltzer. Texts from the Amarna Period in Egypt, Atlanta: Scholars Press, 1995.
Murnane, William Joseph. “Observations on Pre-Amarna Theology during the Earliest Reign of Amenhotep IV.” ed. Emily Teeter - John A. Larson. Gold of Praise: Studies on Ancient Egypt in Honor of Edward F. Wente, Studies in Ancient Oriental Civilization 58. Chicago: The Oriental Institute of the University of Chicago, 1999, 303-317.
Murnane, William Joseph. “Nature of the Aten: Akhenaten and His God: Problems and Proposals”. Amarna Letters: Essays on Ancient Egypt 1390-1310 BC. ed. Dennis C. Forbes. volume 3. San Fransisco: KMT Communications, 1994, 33-40.
Pinch, Geraldine. Mısır Mitolojisi. çev. Ekin Duru. İstanbul: Say Yayınları, 2019.
Redford, Donald B. “The Sun-Disc in Akhenaten’s Program: Its Worship and Antecedents I”. Journal of the American Research Center in Egypt 13 (1976), 47-61.
Redford, B. Donald. “Manetho” The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt. volume 2. New York: Oxford University Press, 2001, 336-337.
Reeves, Nicholas. Akhenaten: Egypt’s False Prophet. London: Thames and Hudson, 2001.
Remler, Pat. Egyptian Mythology A to Z. New York: Chelsea House Publishers, 2010.
Ridley, Ronald T. Akhenaten. New York: The American Universty in Cairo Press, 2019.
Rundle, R. T. Clark. Myth and Symbol in Ancient Egypt. London: Thames and Hudson, 1956.
Sharpe, J. Eric. Dinler Tarihi: Tarihsel bir anlatı. çev. Fuad Aydın. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Kültür Yayınları, 2013.
Shaver, John H. - Purzycki, Benjamin Grant - Sosis, Richard. “Evolutionary Theory”. The Oxford Handbook of the Study of Religion. ed. Michael Stausberg - Steven Engler. United Kingdom: Oxford University Press, 2016, 124-137.
Silverman, David. “Divinity and Deities in Ancient Egypt”. Religion in Ancient Egyp. ed. Byron E. Shafer. New York: Cornell University Press, 1991, 7-88.
Smith, Pierre. “Kutsal Krallıklar” Antik Dünya ve Geleneksel Toplumlarda Dinler ve Mitolojiler Sözlüğü. ed. Yves Bonnefoy. çev. Levent Yılmaz. 2. Cilt. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2000, 677-686.
Tobin, Vincent Arien. “Myth”, Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt. ed. Donald B. Redford. volume 2. New York: Oxford University Press, 2001, 464-472.
Weigall, Arthur. Akhenaton: IV. Amenhotep. çev. Ulus Sevdi. Ankara: Fihrist Kitap, 2024.
Wilkinson, H. Richard. Eski Mısır’ın Bütün Tanrı ve Tanrıçaları. çev. Ahmet Fethi Yıldırım. İstanbul: Alfa Yayınları, 2016.
Wilson, John. The Culture of Ancient Egypt. Chicago: University of Chicago Press, 1951.
Yasdıman, Hakkı Şah. Düş Zamanının Yaşayan Mirası: Avusturalya Yerlilerinde Mitoloji ve Din. İzmir: Tibyan Yayıncılık, 2005.